Nếp nhà miền Trung: đọc lại theo lý do

Nhà miền Trung phải chịu ba thứ mà miền Bắc và miền Nam không gặp cùng lúc: bão, lũ, và nắng gió khô. Nếp nhà ở đây hình thành từ đó — và nhìn kỹ thì phần lớn những gì được gọi là "nếp" đều có lý do rất thực tế.

Nhà miền Trung truyền thống: đọc lại theo lý do

Nhà thấp, mái dốc, hiên rộng. Nhà thấp thì ít hứng gió bão. Mái dốc thoát nước mưa nhanh. Hiên rộng che nắng và che mưa tạt, đồng thời là chỗ sinh hoạt khi trời nóng.

Kết cấu gỗ có chốt mộng. Nhà rường miền Trung nổi tiếng vì hệ khung gỗ liên kết bằng mộng — chịu được rung lắc và dựng lại được sau khi tháo. Đây là cách ứng phó với việc nhà có thể phải sửa nhiều lần.

Nền cao. Ở vùng hay ngập, nền nhà được tôn cao so với sân — chi tiết này còn thấy ở nhà xây mới.

Gác lửng hoặc gác xép. Chỗ cất đồ khi nước lên. Nhiều nhà vùng lũ vẫn giữ, và nó là thứ cứu được tài sản thật.

Hướng nhà tránh gió đông bắc. Gió mùa đông bắc thổi vào miền Trung mang mưa lạnh; nhà quay lưng hoặc che chắn phía đó.

Cây quanh nhà. Chắn gió và che nắng — nhưng cũng phải tỉa trước mùa bão, vì cành gãy là nguồn hư hại.

⇒ Mẫu hình rất rõ: gần như mọi chi tiết đều trả lời một mối nguy cụ thể của vùng. Đây là lý do nếp nhà ở đây bền — nó được thử thách mỗi năm.

Nhà xây mới: giữ gì, bỏ gì

Nhà bê tông hiện nay chịu bão tốt hơn nhà gỗ nhiều, nhưng một số bài học cũ vẫn đúng:

Nên giữ:

Nền cao ở vùng có nguy cơ ngập. Đây là thứ khó sửa sau khi đã xây.

Chỗ cao để cất đồ — gác lửng, kệ cao, hoặc đơn giản là tầng trên.

Hiên hoặc mái che ở mặt hứng nắng và mưa tạt.

Cửa và cửa sổ đủ chắc, có chốt tốt. Đây là điểm yếu số một của nhà hiện đại trong bão — kính vỡ thì gió vào trong và áp lực đẩy mái.

Có thể bỏ: chiều cao thấp gò bó, vì nhà bê tông không cần hạ thấp như nhà gỗ.

Nên thêm: hệ thoát nước quanh nhà cho tốt, và chống thấm kỹ — mưa miền Trung kéo dài nhiều ngày chứ không phải mưa rào.

Chuẩn bị trước mùa bão

Đây là phần thực tế nhất, và nó lặp lại mỗi năm:

Kiểm mái. Tôn có bị bung đinh không, ngói có viên nào xô lệch không. Sửa trước mùa rẻ hơn nhiều so với sửa sau bão.

Kiểm cửa và chốt. Cửa bung trong bão là lúc nhà chịu thiệt hại nặng nhất.

Tỉa cành cây. Nhất là cành khô, cành nghiêng về phía mái hoặc phía dây điện.

Dọn máng xối và rãnh thoát. Lá và rác làm nước tràn ngược vào nhà.

Chằng chống những thứ ngoài trời: mái che, bảng hiệu, chậu cây lớn, bình nước trên mái.

Chuẩn bị đồ dự phòng: đèn pin, pin, nước uống, thực phẩm khô, sạc dự phòng, thuốc men. Và giấy tờ quan trọng để trong túi chống nước ở chỗ lấy nhanh được.

Theo dõi thông báo của chính quyền địa phương và làm theo hướng dẫn di dời nếu có. Đây là chỗ không có ngoại lệ — nhà cửa sửa được, người thì không.

Sau bão, sau lũ

Điện. Không bật lại điện khi còn ẩm ướt, và không chạm vào dây điện rơi. Gọi điện lực. Đây là nguyên nhân tai nạn phổ biến sau lũ.

Nước sinh hoạt. Bể chứa ngập thì phải vệ sinh; nước giếng sau lũ cần xử lý. Làm theo hướng dẫn của cơ quan y tế địa phương.

Thực phẩm ngâm nước thì bỏ, kể cả đồ hộp bị móp hoặc ngập lâu.

Mốc. Tường và đồ gỗ ngâm nước sẽ mốc trong vài ngày. Mở thông thoáng, lau khô, và với mảng mốc lớn thì đeo khẩu trang khi xử lý.

Chụp ảnh thiệt hại trước khi dọn nếu có bảo hiểm hoặc cần kê khai.

Kiểm kết cấu — tường nứt, nền lún, cột nghiêng. Nghi ngờ thì nhờ người có chuyên môn xem trước khi ở tiếp.

Bàn thờ và đồ thờ khi nhà ngập

Chuyện rất thực tế ở vùng lũ:

Kê cao trước khi nước lên. Nếu có gác lửng thì chuyển lên; không thì kê lên bàn cao, buộc cố định.

Bọc kín đồ gỗ và ảnh thờ — nước và bùn làm hỏng ảnh vĩnh viễn.

Bát hương thì nhiều nhà mang theo khi di dời. Nếu không mang được thì đặt lên chỗ cao nhất.

Sau khi nước rút thì lau dọn sạch sẽ rồi sắp lại. Nghi thức thì tuỳ nếp nhà; không có quy định chung nào.

Đừng quay lại nhà ngập để cứu đồ khi nước còn cao. Điều này nghe hiển nhiên nhưng đã có nhiều người gặp nạn vì lý do đó.

Về phần phong thuỷ trong nhà miền Trung

Cách nói truyền thống ở đây gắn rất chặt với khí hậu: tránh gió đông bắc, nền cao ráo, mái dốc, hiên rộng, cây chắn gió.

Gần như toàn bộ phần này trùng với hiểu biết thực tế — và đó là điều đáng chú ý. Nếp nhà vùng thiên tai được thử mỗi năm, nên những gì sai sót thì không sống sót được qua nhiều đời.

Phần thuộc quy ước — hướng theo tuổi, ngày động thổ, vị trí cửa theo cung — thì như mọi nơi khác: mỗi phái một khác.

Điều đáng nói: ở vùng này, nếu phải chọn giữa một lời khuyên về hướng hợp tuổi và một lời khuyên về chống bão chống ngập, thì không cần cân nhắc lâu. Cái thứ hai được kiểm chứng mỗi mùa.

Nhà gần biển — thêm mấy thứ riêng

Đà Nẵng và các đô thị ven biển miền Trung có thêm một kẻ thù âm thầm: hơi muối.

Kim loại gỉ nhanh hơn nhiều. Bản lề, chốt cửa, khung nhôm, lan can, điều hoà ngoài trời — tuổi thọ ngắn hơn hẳn so với trong nội địa. Chọn vật liệu chịu được môi trường biển ngay từ đầu rẻ hơn thay nhiều lần.

Sơn và lớp phủ xuống cấp nhanh. Mặt hứng gió biển bạc màu và bong trước.

Rửa nước ngọt định kỳ cho lan can, khung cửa, xe máy để ngoài — đây là việc nhỏ kéo dài tuổi thọ đáng kể.

Cát. Gió mang cát vào nhà, đọng trong ray cửa và làm kẹt. Vệ sinh ray cửa định kỳ.

Nhà cho khách du lịch

Nhiều nhà ở Đà Nẵng và Hội An cho thuê ngắn ngày. Mấy điều đáng tính:

Mùa bão là mùa vắng khách — và cũng là mùa nên tranh thủ sửa sang, vì sửa lúc đông khách thì mất doanh thu gấp đôi.

Chuẩn bị cho khách trong mùa mưa bão: đèn pin trong phòng, thông tin liên hệ khẩn cấp, và hướng dẫn ngắn bằng cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh. Khách lạ không biết vùng này mưa bão ra sao.

Chính sách huỷ khi có bão — nói rõ từ đầu để không tranh cãi lúc khách đang lo.

Phần an toàn thì chặt hơn nhà ở: lối thoát rõ ràng, bình chữa cháy, và hỏi cơ quan chức năng địa phương về yêu cầu cụ thể cho loại hình lưu trú.

Tóm lại

Nếp nhà miền Trung — nhà thấp, mái dốc, hiên rộng, nền cao, gác lửng cất đồ, tránh gió đông bắc — gần như mỗi chi tiết trả lời một mối nguy cụ thể của vùng. Nhà xây mới nên giữ nền cao, chỗ cất đồ trên cao, hiên che, và cửa đủ chắc với chốt tốt vì cửa bung là lúc nhà chịu thiệt hại nặng nhất. Trước mùa bão thì kiểm mái, kiểm chốt cửa, tỉa cành, dọn máng xối, chằng chống đồ ngoài trời, và chuẩn bị đồ dự phòng cùng giấy tờ trong túi chống nước. Theo dõi thông báo của chính quyền và di dời khi được hướng dẫn — nhà sửa được, người thì không. Sau lũ thì không bật điện khi còn ẩm và không chạm dây rơi.